สงขลาพอเพียง : เครือข่ายสร้างเสริมสุขภาพจังหวัดสงขลา - Songkhla Health

โนราโรงครู เป็นการละเล่นพื้นเมืองที่สืบทอดกันมานานและนิยมเล่นกันอย่างแพร่หลายในภาคใต้ เป็นการละเล่นที่มีทั้งการร้อง การรำ และประกอบพิธีกรรรม เพื่อเชิญวิญญาณบรรพบุรุษที่เป็นโนรา ซึ่งเรียกว่า ตายายโนรา หรือ ตาหลวง หรือ ครูหมอ  ตายาย มายังโรงพิธีเพื่อรับการเซ่นสังเวย เพื่อรับของแก้บน และเพื่อครอบเทริด ตัดจุก ผูกผ้า แก่โนรารุ่นใหม่ ด้วยเหตุที่ต้องทำการเชื้อเชิญครูมาเข้าทรงหรือมา ลง ยังโรงพิธี จึงเรียกพิธีกรรมนี้ว่า โนราโรงครู

โนราโรงครู จึงเป็นพิธีกรรมที่เกี่ยวกับความเชื่อที่มีบทบาทต่อวิถีชีวิตและสังคมของชาวภาคใต้โดยเฉพาะผู้ที่เป็นโนราและผู้มีเชื้อสายโนรา โดยมีฐานความเชื่อว่าพ่อแม่ปู่ย่าตายายที่ตายไปแล้วนั้นแท้จริงยังไม่ได้ไปไหน ยังอยู่คอยปกปักรักษาชีวิตของลูกหลานให้อยู่รอดปลอดภัยดี มีความมั่งคั่งมั่นคง ตายายเหล่านี้จะมีโอกาสมาพบลูกหลานได้โดยมีโนราโรงครูเป็นพิธีกรรมที่ทำหน้าที่เปิดประตูปรโลกกับปัจจุบันให้บรรจบกันภายในโรงพิธี

พิธีกรรมจะถือเอาตายายของตนเป็นเป้าหมายหลัก มีนายโรงโนราเป็นผู้ประกอบพิธีกรรมและจัดการละเล่นเพื่อเอาอกเอาใจ การเล่นร่ายรำโนราในโรงพิธีนี้เชื่อว่ามีความศักดิ์สิทธิ์สามารถรักษาโรคภัยไข้เจ็บหรือขับไล่เคราะห์ต่าง ๆ ออกได้ โดยการปกปักรักษาจาก ครูหมอตายาย

พิธีกรรมอันเกี่ยวเนื่องกับการเอาใจบรรพชนนี้มี เหมฺรฺย ซึ่งเป็นพันธะสัญญาทางใจและวาจา เป็นเครื่องชี้วัดความสำเร็จเสร็จสิ้นพิธีกรรม เหมฺรฺย มีความหมายทั้งรูปธรรม นามธรรม เป็นสัญลักษณ์สำคัญในภารกิจของพิธีกรรมตั้งโรงว่าจะต้อง ขาดเหมฺรฺย อันเป็นพันธะสัญญาระหว่างลูกหลานผู้ยังมีชีวิตกับตายายในปรโลก

พิธีกรรมโนราโรงครูเป็นพิธีกรรมที่มีการรวมหมู่รวมพวกปรองดองกันในกระบวนการสร้างพิธีกรรม เพื่อให้คนทั้งชุมชนมารับรู้เรื่องในสายตระกูลตนเอง นอกเหนือจากการเลี้ยงดูปูเสื่ออย่างเต็มที่แล้ว พิธีโนรานี้ยังเปิดพื้นที่ให้หญิงชาวบ้านได้มาแลกเปลี่ยนแรงงานและการครัว ให้ ผู้ชายรวมตัวเป็นหมู่เป็นพวกในการสร้างโรงโนราโรงครู โนราโรงครูจึงเป็นทั้งการละเล่นพิธีกรรมความเชื่อ จนถึงระบบปกครองท้องถิ่นในวัฒนธรรมภาคใต้

พิธีกรรมแบ่งเป็น 3 วัน คือ เริ่มงานวันพุธและจบที่วันศุกร์ หากศุกร์ใดตรงกับวันพระ จะต้องเลื่อนไปส่งครูวันเสาร์ พิธีการจะเริ่มจากการเข้าโรงในวันพุธตอนบ่าย จะทำพิธีเบิกโรง ชุมนุมครู ซัดหมาก ลงโรง แล้วแสดงในคืนแรก วันที่สองวันพฤหัสบดีจะถือเป็นวันครู มีการไหว้ครูหมอตายาย เชิญครู แต่งพอก ว่าคำพลัดนกจอก จับบทสิบสอง เหยียบเสน ตัดผมผีช่อ เป็นวันแก้บนตกกลางคืนจะเชิญตายายเข้าทรง พบปะลูกหลาน วันศุกร์เป็นวัน สุดท้ายของงาน จะส่งครูมีการ รำคล้องหงส์ รำแทงเข้ และ ตัดเหมฺรฺย

พิธีกรรมโนรา ประกอบไปด้วย การร่ายรำ การเล่าเรื่อง การฟื้นตำนาน การขานบท การขับกลอนโนรา ดนตรี เพลงโนรา เครื่องโนรา เล็บ หาง เทริด ฯลฯ และที่สำคัญคือ คนดู ผู้ชม ซึ่งมีทั้งผู้จัดงาน เจ้าบ้าน แขกรับเชิญ แขกที่ไม่ต้องรับเชิญ และชาวบ้านในละแวก พิธีโนราโรงครูจึงเป็นกิจกรรมชุมชนโดยเอาเครือญาติของผู้จัดเป็นศูนย์กลาง

คุณค่าโนราโรงครูในฐานะวัฒนธรรมสุขภาพ

พิธีกรรมของโนราโรงครู ส่งผลให้ชุมชนมีความสุข มีความเข้มแข็ง เป็นมหกรรมความบันเทิงในหมู่บ้านที่สมาชิกทั้งหมดจะได้รับผลทั่วกัน ซึ่งเกิดผลทั้งทางด้านสังคม ความพร้อมเพรียงรักใคร่สามัคคี การจัดระเบียบกำหนดกฎเกณฑ์ ซึ่งส่งผลต่อ สภาพแห่งความสุข ของชุมชนทั้งกระบวนการ

สุขภาพกาย

โนราเป็นการละเล่นที่อยู่บนความสามารถของร่างกาย การ ซัดท่ารำ ต่าง ๆ เป็นเครื่องทดสอบเส้นสายในการดำรงตัวของร่างกาย ท่าขี้หนอน ท่าเขาควาย ท่าฉากยืน ท่าแมงมุมชักใย ฯลฯ ล้วนเป็นความภาคภูมิใจของคนในวัฒนธรรมที่จะรำทำท่าทั้งในหมู่เด็กและผู้ใหญ่ โดยมีโนราผู้สามารถเป็นตัวแบบ ท่าต่าง ๆ เหล่านั้นช่วยบรรเทาการใช้ร่างกายในรูปแบบซ้ำ ๆ ของวิถีชีวิตการเกษตร ที่เดิน แบก ก้ม เงย ให้ได้ดัดหลังดัดขา ยืดแข้งในลีลาที่ต่างไปจากชีวิตประจำวัน ท่ารำโนราเป็นภูมิปัญญาที่มีศักยภาพในการบรรเทาความปวดเมื่อยของร่างก่ายไม่น้อยกว่าโยคะท่าพิศดารของอินเดียหรือท่าฤาษีดัดตนของวัดโพธิ์

พิธีกรรมโนราโรงครูยังเปิดพื้นที่ให้คนเฒ่าคนแก่ได้ออกมาร่ายรำและป่ายปีน ผ่านความหมายของการออกกำลังที่ศักดิ์สิทธิ์ ทั้งโดยผ่านร่างทรงและไม่ผ่านร่างทรง เป็นการเคลื่อนไหว ร่างกายอย่างมีศักดิ์ศรี มีคุณค่า และมีความหมาย เทียบเท่าหรือมากกว่าการเต้นแอโรบิคจากสังคมตะวันตก

สุขภาพใจ

ในด้านสุขภาพใจนั้น โนราโรงครูเป็นกิจกรรมที่ให้ความบันเทิงหลากรูปแบบ ตั้งแต่เสียงหัวเราะใปจนถึงการหลบหนีไปสู่โลกอันอบอุ่นในอดีตผ่านพิธีกรรม ช่วยผ่อนคลายความตึงเครียดในโลกความจริงและให้ความหวังแก่ชีวิต ทั้งมิติจากปรโลก และจากการรวมตัวทางสังคมของ เครือญาติที่มาในงาน

ตัวตลก ตัวพราน เป็นเหมือนอาหารที่ถูกปากชาวบ้าน ทั้งด้วยอากัปกริยา ภาษา และความคิด ที่ทำให้การเล่นโนราโรงครูมีการผสมทั้งซีกของวรรณกรรมโศกนาฏกรรม การร่ายรำ อันอ่อนช้อยงดงามและความสามัญของตัวละครสุขนาฏกรรม รูปแบบที่ผสมผสานกันจนลงตัว มานับชั่วอายุคนนี้ ช่วยบันดาลให้ใจคนได้รับความอิ่มเอิบในโลกมายา พร้อม ๆ กับที่ได้รับ ความสุขสดชื่นในโลกความจริงจากการพบหน้าเครือญาติที่รักห่วงกัน ทั้งที่มีชีวิตไล่ลำดับลงไป ชั้นลูกหลานเหลน และที่ไม่มีชีวิตแล้วไล่ลำดับไปชั้นปู่ย่าตาทวดและครูหมอ

การได้รับความสุขใจในความสำเร็จของการจัดงานเป็นความสุขลึกซึ้งที่มีเสน่ห์ผูกมัด ความสุขเช่นนี้ยั่งยืนและมีเสน่ห์คงทนอยู่ในความทรงจำ ช่วยเยียวยาความรู้สึกด้อยค่าที่อาจประสบในชีวิตประจำวัน

การจัดโนราโรงครูแต่ละคราวก่อให้เกิดความสุขทางใจของชุมชน คือ ความรู้สึกเชื่อมั่นในชุมชนของตน ความรู้สึกมั่นใจปลอดภัย ผ่านความบันเทิงที่เป็นวาระความสนุกสนานที่ลดความตึงเครียด เพื่อพ้นงานแล้วกลุ่มหญิงสาวที่ได้ร่วมจัดครัวก็จะได้มิติใหม่ในงานครัวหลังงานที่ได้ร่วมแลกเปลี่ยนปฏิบัติการ

สุขภาพสมองและอารมณ์

ฝ่ายหญิงในครัวคิดเรื่องรสชาติของอาหาร ทุกขณะของการทำงานในวิถีชาวบ้านเป็นการฝึกจิต สมาธิ ไปพร้อม ๆ กัน ไม่ว่าจะปอกหอม หั่นหยวก หรือโขลกเครื่องแกง

ฝ่ายชายต้องคิดเรื่องการสร้างโรงโนรา การทบทวนเรื่องของเซ่นไหว้ ความถูกต้องในสิ่งที่ต้องมี การบริหารจัดการสังคมเครือญาติ ผู้มาเยือนทั้งในโลกกายภาพและโลกวิญญาณ เป็นการฟื้นความจำอย่างมีนัยสำคัญด้วยความภาคภูมิใจในการบริหารความคิดแก่คนในสังคนได้ทบทวนอดีตร่วมกัน

โนราโรงครูจะเชื่อมโยงทุกอย่างเข้าเป็นชุดเดียวกันหมด ขณะคิดเรื่องของเซ่นไหว้ คิดเรื่องความถูกต้อง ขณะพูดคุยกับตายาย การทบทวนความทรงจำในเหตุการณ์ในอดีตก็เวียนย้อนจินตนาการทำงานไปสู่โลกความทรงจำที่เก็บงำไว้ในลิ้นชักใจให้ได้มาโลดแล่นและมีสีสันอีกครั้งเหล่านี้ล้วนช่วยให้สมองได้ทำงานในหลากมิติ

แบบแผนของพิธีกรรมเป็นเหมือนกระจกเงาของสังคมที่ฉายให้เห็นถึงสิ่งที่เกิดขึ้นและควรจะเป็นในสังคมผู้เป็นเจ้าของพิธีกรรม กระจกเงานี้ให้ภาพแบบแผนการดำเนินชีวิต การแก้ปัญหา ลักษณะทัศนคติที่ควรจะเป็นในสังคม การรับรู้แบบแผนทำให้ช่วยลดความตระหนักในปัญหาวิกฤติของชีวิตจริง ไม่ว่าจะเป็นความขัดแย้ง การสูญเสีย ความกดดัน หรือแม้แต่ความตาย เหล่านี้ล้วนได้ซ้อมซักและทดลองสัมผัสในโลกของสื่อ ซึ่งเป็นอีกทางหนึ่งในการพัฒนาความฉลาดทางอารมณ์ (E.Q) ของสมาชิกในสังคม

สุขภาพวิญญาณ

ความสุขในจิตวิญญาณนั้นไล่ลงไปตั้งแต่การเกิดความภูมิใจ การรู้สึกในศักดิ์ศรีของตัวตนที่พิธีกรรมคืนให้เมื่องานเสร็จสิ้น พิธีกรรมเข้าทรงที่ฟื้นความทรงจำในบรรพชนผู้ล่วงลับ เป็นความสุขจากการ ใส่วิญญาณ ผู้อื่นในตัวเราซึ่งเชื่อมต่อไปถึงโลกวิญญาณที่สามารถไหลเชื่อมเข้าหากันได้ผ่านวาระพิเศษในพิธีกรรม การที่ได้เห็นลำดับชั้นของวิญญาณ ช่วยสร้างความมั่นใจและความมั่นคงให้แก่การดำรงชีวิต

สิ่งต่าง ๆ เหล่านี้นอกเหนือจากการมองจากสายตาคนสมัยใหม่ว่างมงายหรือไม่งมงาย แล้ว บทบาทสำคัญของโครงสร้างของชุมชนจิตวิญญาณคือการทำให้สมาชิกในสังคมนั้น ๆ ไม่ตกอยู่ในภาวะสับสนแปลกแยกต่อตนเอง สังคมวัฒนธรรม และสิ่งแวดล้อม

โลกวิญญาณช่วยให้เชื่อมั่น เสริมพลังความเข้าใจการรับปัญญาแห่งโลกและชีวิต การ ปลดเปลื้องผ่านอารมณ์หลังจากที่ได้แก้บน ได้พบตายาย ได้ร้องไห้และชำระใจ การสร้างเสริม สุขภาพและความเข้มแข็งทางวิญญาณในโลกพิธีกรรม จึงมีความหมายที่ไปได้ลึกและไกลกว่า พลังจิต และจิตใต้สำนึกในทางจิตวิทยา

กิจกรรมในพิธีกับคุณค่าด้านสุขภาพ

กิจกรรม	วิธีการ	ผลด้านสุขภาพ
การวางแผนจัดงาน	บังคับให้เกิดการหันหน้าเข้าหากัน เพื่อร่วมกันคิดค้น เตรียมหาอาหารและบ้านงาน	ตัดขาดจากปัญหาในชีวิตจริง เป็นการเดินทางสู่โลกสมมติ
ปลูกโรง	ร่วมกันหาวัสดุและช่วยกันปลูกโรงโดยมีคติกำกับในวิธีที่ตรงข้ามกับชีวิตจริงโรงโนราไม่เหมือนบ้านเรือนเพราะหันหน้าทางทิศตะวันตก แต่เรือนอาศัยต้องหันทิศอื่น	เกิดการออกกำลังกาย กำลังใจ และตอกย้ำสุขลักษณะของการใส่ใจในเรื่องเรือนอาศัยของคนเป็น
เก็บบ้านเตรียมงาน	จัดสภาพแวดล้อมให้สะอาดดูดี มีสุขลักษณะ	ทำบ้านเรือนที่อยู่อาศัยให้สะอาดและน่าอยู่เจริญสุขภาพกายและใจ
เล่าตำนานตั้งฟ้าตั้งดิน	แต่งพอก ไปเชิญตายาย	ปลูกฝังค่านิยมผ่านเรื่องเล่าให้เชื่อฟังคำสอนและข้อห้ามของผู้มีพระคุณ การเชื่อฟังก่อให้เกิดการป้องกันความเสี่ยงอุบัติภัยและภัยอื่น ๆ
ว่ากลอนทักทายเจ้าภาพสนุก ๆ	สองแง่สามง่าม นำเรื่องเพศมากล่าวเล่นเป็นเรื่องปกติธรรมดา ที่ไม่ใช่เรื่องน่าอายหรือลึกลับ	ส่งเสริมการเจริญพันธุ์ใม่เก็บกดทางเพศเพราะมีพื้นที่ให้แสดงออก เป็นช่วงของการให้ความรู้เรื่องเพศศึกษา เป็นช่วงเวลาที่สามารถสอดแทรกการรณรงค์เรื่อง โรคเอดส์ หรือการวางแผนครอบครัวได้
โนราร่ายรำท่ายาก	สาธิตให้เห็นว่าร่างกายเป็นสิ่งที่ฝึกหัดได้อีกมาก	เกิดความพยายามที่จะบริหารร่างกายให้ได้อย่างโนรา
โนราร่ายรำเพื่อความงาม	สร้างความเพลิดเพลินให้เจริญใจ	ได้รับความรู้ ข้อคิด ความสุขจากความบันเทิง
โนราเล่าเรื่อง	ให้สาระข้อคิดและจริยธรรมในการดำเนินชีวิต เช่น พ่อแม่ต้องดูแลในนางสิบสอง ผู้ชายต้องไปอยู่เมืองผู้หญิงในพระสุธนมโนราห์	เกิดสุขภาวะร่วมกันในทางเกื้อกูลคนต่างเพศวัย
ตายายเข้าทรงคนทรง	เปิดเวทีให้คนเฒ่าคนแก่ได้ออกกำลังด้วยการร่ายรำ	เกิดการรักษาเยียวยาผู้เจ็บป่วย
ตายายตรวจเครื่องเซ่น	ให้ร่างทรงได้แสดงอารมณ์ในพิธีกรรมเสมือนการเล่นละครได้รักและได้โกรธ	เกิดการบริหารอารมณ์ และร่างทรงได้ปีนป่ายออกกำลังกาย สอนให้ใส่ใจกับอาหาร
คนเฒ่าออกพรานและรำในพิธี	ให้คนเฒ่าคนแก่ได้ออกกำลังกายอย่างมีศักดิ์ศรีและมีคุณูปการแก่ชุมชน	คนแก่ในชุมชนได้รับการยอมรับมีคุณค่าและได้ออกกำลังกายอย่างง่าย ๆ
ทำครัวร่วมกัน	บริหารร่างกายผ่านงานครัวร่วมกันจากงานน่าเบื่อเป็นงานสนุก	ได้ออกกำลังกายและถ่ายทอดความรู้ด้านการปรุงอาหาร
เลี้ยงอาหารแขกรับเชิญ	กำหนดให้การกินสัตว์ใหญ่และขนมในพิธีกรรมมีได้เป็นวาระไม่ใช่พร่ำเพรื่อ	เกิดโภชนาการที่ดีในชุมชน
รื้อโรง เก็บของ	เปิดให้มีการเรียนรู้เรื่องการถนอมอาหาร ร่วมออกกำลังกายใช้แรงงานร่วมกัน	ได้รับความสุขใจจากความสำเร็จร่วมกัน