สงขลาพอเพียง : เครือข่ายสร้างเสริมสุขภาพจังหวัดสงขลา - Songkhla Health

การทำมาหากินอันเกี่ยวข้องกับภูมิปัญญาชาวบ้าน

แม้วิถีชีวิตของชาวบ้านจะดูเรียบง่ายกว่าทุกวันนี้  และยังอาศัยธรรมชาติและแรงงานเป็นหลักในการทำมาหากิน  แต่พวกเขาก็ต้องใช้สติปัญญาที่บรรพบุรุษถ่ายทอดมาให้เพื่อจะได้อยู่รอด  ทั้งนี้เพราะปัญหาต่าง ๆ ในอดีตก็ยังมีไม่น้อยโดยเฉพาะเมื่อครอบครัวมีสมาชิกมากขึ้น  จำเป็นต้องขยายที่ทำกิน  ต้องหักร้างถางพง  บุกเบิกพื้นที่ทำกินใหม่  การปรับพื้นที่ ปั้นคันนาเพื่อทำนาซึ่งเป็นงานที่หนัก การทำไร่ ทำนา  ปลูกพืชเลี้ยงสัตว์และดูแลรักษาให้เติบโต การจับปลาล่าสัตว์ก็มีวิธีการ บางคนมีความสามารถมาก รู้ว่าเวลาไหนที่ใดและวิธีใดจะจับปลาได้ดีที่สุด คนที่ไม่เก่งก็ต้องใช้เวลานานและได้ปลาน้อย  การล่าสัตว์ก็เช่นเดียวกัน

การจัดการแหล่งน้ำเพื่อการเกษตร  ก็เป็นความรู้ความสามารถที่มีมาแต่โบราณ  คนทางภาคเหนือรู้จักบริหารน้ำเพื่อการเกษตรและเพื่อการบริโภคต่าง ๆ โดยการจัดระบบเหมือนฝาย มีการจัดแบ่งปันน้ำกันตามระบบประเพณีที่สืบทอดกันมา  มีหัวหน้าที่ทุกคนยอมรับ  มีคณะกรรมการจัดสรรน้ำตามสัดส่วนและตามพื้นที่ทำกิน นับเป็นความรู้ที่ทำให้ชุมชนต่าง ๆ ที่อาศัยอยู่ใกล้ลำน้ำ  ไม่ว่าต้นน้ำหรือปลายน้ำ  ได้รับการแบ่งปันน้ำอย่างยุติธรรม  ทุกคนได้ประโยชน์และอยู่ร่วมกันอย่างสันติสุข

ระบบเหมืองฝาย

ชาวบ้านรู้จักการแปรรูปผลิตผลในหลายรูปแบบ  การถนอมอาหารให้กินได้นาน การดองการหมัก  เช่น ปลาร้า  น้ำปลา  ผักดอง  ปลาเค็ม  เนื้อเค็ม  เนื้อแห้ง  การแปรรูปข้าวก็ทำได้มากมายนับร้อยชนิด  เช่นขนมต่าง ๆ แต่ละพิธีกรรมและแต่ละงานบุญประเพณี  มีข้าวและขนมในรูปแบบไม่ซ้ำกัน  ตั้งแต่ขนมจีน  สังขยา  ไปจนถึงขนมในงานสารท  กาละแม  ขนมครก และอื่น ๆ ซึ่งยังพอมีให้เห็นอยู่จำนวนหนึ่ง  ในปัจจุบันส่วนใหญ่ปรับเปลี่ยนมาเป็นการผลิตเพื่อขาย  หรือเป็นอุตสาหกรรมในครัวเรือน

ความรู้เรื่องการปรุงอาหารก็มีอยู่มากมาย แต่ละท้องถิ่นมีรูปแบบและรสชาติแตกต่างกันไป มีมากมายนับร้อยนับพันชนิด  แม้ในชีวิตประจำวันจะมีเพียงไม่กี่อย่าง แต่โอกาสงานพิธี  งานเลี้ยง  งานฉลองสำคัญ  จะมีการจัดเตรียมอาหารอย่างดีและพิถีพิถัน

การทำมาหากินในประเพณีเดิมนั้นเป็นทั้งศาสตร์และศิลป์  การเตรียมอาหาร การจัดขนมและผลไม้  ไม่ได้เป็นเพียงเพื่อให้รับประทานแล้วอร่อย  แต่ให้ได้ความสวย งาม  ทำให้สามารถสัมผัสกับอาหารนั้นไม่เพียงแต่ทางปากและรสชาติของลิ้น  แต่ทางตาและทางใจ  การเตรียมอาหารเป็นงานศิลปะที่ปรุงแต่งด้วยความตั้งใจ  ใช้เวลาฝีมือ  และความรู้ความสามารถ

ชาวบ้านสมัยก่อนส่วนใหญ่จะทำนาเป็นหลัก  เพราะเมื่อมีข้าวแล้วสบายใจอย่างอื่นพอหาได้จากธรรมชาติ  เสร็จหน้านาก็จะทำงานหัตถกรรม  การทอผ้า ทำเสื่อ  เลี้ยงไหม  ทำเครื่องมือสำหรับจับสัตว์    เครื่องมือการเกษตร  และอุปกรณ์ต่าง ๆ ที่จำเป็น  หรือเตรียมพื้นที่เพื่อทำนาครั้งต่อไป

หัตถกรรมเป็นทรัพย์สินและมรดกทางภูมิปัญญาที่ยิ่งใหญ่ที่สุดอย่างหนึ่งของบรรพบุรุษ  เพราะเป็นสื่อที่ถ่ายทอดอารมณ์  ความรู้สึก  ความคิด  ความเชื่อ และคุณค่าต่าง ๆ ที่สั่งสมมาแต่นมนาน  ลายผ้าไหม  ผ้าฝ้าย  ฝีมือในการทออย่างประณีต  รูปแบบเครื่องมือที่สานด้วยไม้ไผ่  และอุปกรณ์เครื่องใช้ไม้สอยต่าง ๆ เครื่องดนตรี  เครื่องเล่น  สิ่งเหล่านี้ได้ถูกบรรจงสร้างขึ้นมาเพื่อการใช้สอย การทำบุญ หรือการอุทิศให้ใครคนหนึ่ง  ไม่ใช่เพื่อการค้าขาย

ชาวบ้านทำมาหากินเพียงเพื่อการยังชีพ  ไม่ได้ทำเพื่อขาย  มีการนำผลิตผลส่วนหนึ่งไปแลกสิ่งของที่จำเป็นที่ตนเองไม่มี  เช่น  นำข้าวไปแลกเกลือ  พริก  ปลา ไก่  หรือเสื้อผ้า  การขายผลิตผลมีแต่เพียงส่วนน้อย  และเมื่อมีความจำเป็นต้องใช้เงินเพื่อเสียภาษีให้รัฐ  ชาวบ้านนำผลิตผล  เช่น ข้าว ไปขายในเมืองให้กับพ่อค้า หรือขายให้กับพ่อค้าท้องถิ่น  เช่นทางภาคอีสาน  เรียกว่า "นายฮ้อย"  คนเหล่านี้ จะนำผลิตผลบางอย่าง  เช่น ข้าว  ปลาร้า  วัว  ควาย  ไปขายในที่ไกล ๆ ทางภาคเหนือมีพ่อค้าวัวต่าง ๆ เป็นต้น

แม้ว่าความรู้เรื่องการค้าขายของคนสมัยก่อน ไม่อาจจะนำมาใช้ในระบบตลาดเช่นปัจจุบันได้  เพราะสถานการณ์ได้เปลี่ยนแปลงไปอย่างมาก  แต่การค้าที่มีจริยธรรมของพ่อค้าในอดีต  ที่ไม่ได้หวังแต่เพียงกำไร  แต่คำนึงถึงการช่วยเหลือ แบ่งปันกันเป็นหลัก  ยังมีคุณค่าสำหรับปัจจุบันนอกนั้น  ในหลายพื้นที่ในชนบท ระบบการแลกเปลี่ยนสิ่งของยังมีอยู่  โดยเฉพาะในพื้นที่ยากจน  ซึ่งชาวบ้านไม่มีเงินสด  แต่มีผลิตผลต่าง ๆ ระบบการแลกเปลี่ยนไม่ได้ยึดหลักมาตราชั่งวัด หรือ การตีราคาของสิ่งของ  แต่แลกเปลี่ยนโดยการคำนึงถึงสถานการณ์ของผู้แลกทั้งสองฝ่าย  คนที่เอาปลาหรือไก้มาขอแลกข้าว  อาจจะได้ข้าวเป็นถังเพราะเจ้าของข้าวคำนึงถึงความจำเป็นของครอบครัวเจ้าของไก่  ถ้าหากตีราคาเป็นเงิน ข้าวหนึ่งถังย่อมมีค่าสูงกว่าไก่หนึ่งตัว