สงขลาพอเพียง : เครือข่ายสร้างเสริมสุขภาพจังหวัดสงขลา - Songkhla Health

ความคิดและการแสดงออกของภูมิปัญญาชาวบ้าน

          เพื่อจะเข้าใจภูมิปัญญาชาวบ้าน  จำเป็นต้องใจความคิดของ ชาวบ้านเกี่ยวกับโลกหรือเรียกว่า  โลกทัศน์  และเกี่ยวกับชีวิตหรือที่ เรียกว่า  ชีวทัศน์  สิ่งเหล่านี้เป็นนามธรรมอันเกี่ยวข้องสัมพันธ์โดยตรง กับการแสดงออกในลักษณะต่าง ๆ ที่เป็นรูปธรรม         แนวคิดเรื่องความสมดุลของชีวิต  เป็นแนวคิดพื้นฐานของ ภูมิปัญญาชาวบ้าน  การแพทย์แผนไทย หรือที่เคยเรียกว่า การแพทย์ แผนโบราณนั้น  มีหลักว่า  คนมีสุขภาพดีเมื่อร่างกายมีความสมดุล ระหว่างธาตุทั้ง ๔  คือ  ดิน  น้ำ  ลม  ไฟ  คนเจ็บไข้ได้ป่วยเพราะ ธาตุขาดความสมดุล  จะมีการปรับธาตุ  โดยใช้ยาสมุนไพรหรือวิธีการ อื่น ๆ คนเป็นไข้ตัวร้อน  หมอยาพื้นบ้านจะให้ยาเย็นเพื่อลดไข้         การดำเนินชีวิตประจำวันก็เช่นเดียวกัน ชาวบ้านเชื่อว่าจะต้อง รักษาความสมดุลในความสัมพันธ์สามด้าน คือ         ความสัมพันธ์กับคน ในครอบครัว  ญาติพี่น้อง  เพื่อนบ้านใน ชุมชน  ความสัมพันธ์ที่ดี  มีหลักเกณฑ์ที่บรรพบุรุษได้ส่งสอนมา เช่น  ลูกควรปฏิบัติอย่างไรกับพ่อแม่  กับญาติพี่น้อง กับผู้สูงอายุ คนเฒ่าคนแก่  กับเพื่อนบ้าน  พ่อแม่ควรเลี้ยงดูลูกอย่างไร  ความ เอื้ออาทรต่อกันและกัน  ช่วยเหลือเกื้อกูลกัน โดยเฉพาะในยามทุกข์ ยากหรือมีปัญหา  ใครมีความสามารถพิเศษก็ใช้ความสามารถนั้น ช่วยเหลือผู้อื่น  เช่น  บางคนเป็นหมอยา ก็ช่วยดูแลรักษาคนเจ็บ ป่วยไม่สบาย  โดยไม่คิดค่ารักษา  มีแต่เพียงการยกครู หรือการ รำลึกถึงครูบาอาจารย์ที่ประสาทวิชาความรู้มาให้เท่านั้น หมอยาต้องทำมาหากินโดยการทำนาทำไร่  เลี้ยงสัตว์เหมือนกับ ชาวบ้านอื่น ๆ บางคนมีความสามารถพิเศษด้านการทำมาหากิน ก็ช่วยสอนลูกหลายให้มีวิชาไปด้วย           ความสัมพันธ์ระหว่างคนกับคนในครอบครัวในชุมชน  มีกฎเกณฑ์ เป็นข้อปฏิบัติและข้อห้ามอย่างชัดเจน  มีการแสดงออกทางประเพณี พิธีกรรมและกิจกรรมต่าง ๆ เช่น การรดน้ำดำหัวผู้ใหญ่  การบายศรีสู่ขวัญ เป็นต้น           ความสัมพันธ์กับธรรมชาติ ผู้คนสมัยก่อนพึ่งพาอาศัยธรรมชาติ แทบทุกด้าน  ตั้งแต่อาหารการกิน  เครื่องนุ่งห่ม  ที่อยู่อาศัยและยารักษา โรค  วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยียังไม่พัฒนาก้าวหน้า  ไม่มีตลาด  คนไป จับปลาล่าสัตว์ เพื่อเป็นอาหารไปวัน ๆ  ตัดไม้เพื่อสร้างบ้านและใช้สอยตาม ความจำเป็นเท่านั้น  ไม่ได้ทำเพื่อการค้า ชาวบ้านมีหลักเกณฑ์ในการใช้สิ่ง ของในธรรมชาติ  ไม่ตัดไม้อ่อน  ทำให้ต้นไม้ในป่าขึ้นแทนต้นที่ถูกตัดไปได้ ตลอดเวลา


ความสัมพันธ์ระหว่างคนกับธรรมชาติ

          ชาวบ้านไม่รู้จักสารเคมี  ไม่ใช้ยาฆ่าแมลง ฆ่าหญ้า ฆ่าสัตว์ ไม่ใช้ปุ๋ยเคมี ใช้สิ่งของในธรรมชาติให้เกื้อกูลกัน  ใช้มูลสัตว์  ใบไม้ใบหญ้าที่เน่าเปื่อยเป็นปุ๋ย ทำให้ดินอุดมสมบูรณ์  น้ำสะอาดและไม่เหือดแห้ง           ชาวบ้านเคารพธรรมชาติ  เชื่อว่ามีเทพมีเจ้าสถิตอยู่ในดิน น้ำ  ป่า  เขา สถานที่ทุกแห่ง จะทำอะไรต้องขออนุญาตและทำด้วยความเคารพและพอดี พองาม  ชาวบ้านรู้คุณธรรมชาติ  ที่ได้ให้ชีวิตแก่ตน  พิธีกรรมต่าง ๆ ล้วนแสดง ออกถึงแนวคิดดังกล่าว  เช่น  งานบุญพิธีที่เกี่ยวกับ น้ำ ข้าว ป่าเขา รวมถึงสัตว์ บ้านเรือน เครื่องใช้ต่าง ๆ มีพิธีสู่ขวัญข้าว สู่ขวัญควาย สู่ขวัญเกวียน ทางอีสาน มีพิธีแฮกนาหรือแรกนา เลี้ยงผีตาแฮก  มีงานบุญบ้านเพื่อเลี้ยงผีหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ประจำหมู่บ้าน  เป็นต้น           ความสัมพันธ์กับสิ่งเหนือธรรมชาติ  ชาวบ้านรู้ว่ามนุษย์เป็นเพียงส่วน เล็ก ๆ ส่วนหนึ่งของจักรวาล  ซึ่งเต็มไปด้วยความเร้นลับ  มีพลังและอำนาจที่ เขาไม่อาจจะหาคำอธิบายได้  ความเร้นลับดังกล่าวรวมถึงญาติพี่น้องและ ผู้ที่ล่วงลับไปแล้ว  ชาวบ้านยังสัมพันธ์กับพวกเขา  ทำบุญและรำลึกถึงสม่ำเสมอ ทุกวันหรือในโอกาสสำคัญ ๆ  นอกนั้น เป็นผีดีผีร้าย  เทพเจ้าต่าง ๆ ตามความ เชื่อของแต่ละแห่ง  สิ่งเหล่านี้สิงสถิติอยู่ในสิ่งต่าง ๆ ในโลก  ในจักรวาลและอยู่ บนสรวงสวรรค์